Van zuivere tonen en trage onthulling

'Ik heb je zuivere tonen nodig. De ziel die heerst onder vrienden, het ontstaan van gedachten...'

Het zijn woorden van Friedrich Hölderlin, door Marjolijn van den Assem driehonderd keer overgeschreven en vandaag en morgen nog te zien bij 'Snapshot of a larger order'.

Het zijn woorden die de kijker kunnen leiden uit de troosteloosheid waar hij of zij in onderging toen de krant vanmorgen werd opgeslagen. Wanhopig over zijn situatie schrijft Hölderlin de woorden in 1802 aan een vriend – en laat deze vergezeld gaan van een lyrische beschrijving van het Franse land dat hij bewandelt.

Hölderlin was een favoriet van Friedrich Nietzsche en Nietzsche een brandpunt in de ziel van Van den Assem. Ze houdt van zijn moed, de kracht van zijn denken, de grote tegenstellingen en verwarring die hij er in toelaat. Ze stapt letterlijk in zijn voetsporen en loopt onder meer, net als de grote filosoof, van het Duitse Naumburg naar Nice...

Ze zag het Franse landschap dat Hölderlin beschreef en dat Nietzsche zag. Ze volgt hem in zijn liefde voor de brief en komt dicht bij de filosoof door middel van de pen de inkt.

Maar het werk bij Snapshot is van Van den Assem, niet van Nietzsche. In de Noletloodsen vond zij de plek en de mogelijkheden om de brieven te plaatsen – in welk museum kan dat? – en onder te brengen in een echt paviljoen. Samen met acht werken die het spiegelbeeld vormen. Zij verbeelden haar leven 'met' Nietzsche, waarin woorden wegvallen en blijven hangen. Waarin gedachten donker zijn en oplossen.

'Ik heb je zuivere tonen nodig.'

Zoals Van den Assem zijn er nog negentien kunstwerken te zien aan de Buitenhavenweg – maar haast u!

'Werken aan jezelf is niet voldoende.'

Harry Haarsma hangt verderop, aan een grote wand die de loodsen structuur geeft, met acht grote werken gemaakt van tekeningen, krantenknipsels, foto's en 'gele' plakbriefjes met gedachten. Het is een kakofonie van indrukken, gedachten, kreten uit het maatschappelijk discours: 'De ijverige ambtenaar ontmaskerd', 'Alles is van iedereen', 'Eind aan Westerse zekerheden'. Ze weerspiegelen de menselijke conditie van nu: massa in alles, kreten meer dan gedachten, schreeuwend en druk, kleur te over, maar samenklonterend tot een grijs. Waar is hier de nooduitgang? Waar is het verband, waar de verbinding? Je hebt zuivere tonen nodig, maar werken aan jezelf is niet voldoende. Het werk van Haarsma heet Arché, wat staat voor 'begin'. Duidelijk is dat de kunstenaar zelf niet kan wachten om te beginnen, maar zich ook terdege realiseert dat geen mens 'het' alleen kan – nee, juist gemaakt is voor de ander.

Ook het werk van Hans van Bentem draait om een begin. Keep on Dreaming! Heet het en het bestaat uit twee grote 'sculpturen': een enorme hand uit klei en een schedel met tientallen, misschien wel meer onderdelen, uitgevoerd in wit. Ze staan voor alpha en omega, schepping en overdosis, waarbij maar de vraag is wat als eerste komt.

De vele voorwerpen – vissen en schoenen, een geweer en een pik, bloemen en een jerrycan – stammen uit eerder werk van Van Bentem. Hij heeft ze gerecycled, maar is tegelijk 'klaar' met de onderdelen. Hij schijnt ze helemaal zat – en weet nog niet wat er mee te doen als de tentoonstelling na morgen ontmanteld wordt. Zo wordt het het sterfhuis van de sculptuur, en misschien ook wel van de cultuur – met daarnaast de geboorte, die tijdens de tentoonstelling al de eerste kleerscheuren oploopt, want klei barst en heeft ook te leiden gehad onder het water in de loods.

Het begin, het ontstaan van gedachten, is zeker ook van toepassing op Cauda Performis, het monumentale werk van Roland Schimmel. Een bouwsel met weinig opwinding van buiten, maar goed voor een gelukservaring binnen. Schimmel verfde en verfde, met de spuitbus. Op het eerste oog met wit en zwart, maar dat is maar schijn. De ruimte blijkt hallucinerend te werken, en doet je nadenken over hoe je als mens kijkt, hoe je lijf werkt, wat oog is en wat brein? Maar het werkt ook als een kerk, waarin je zweeft tussen waarneming en voelen, ondergaan en ervaren.

Zuivere tonen? Niet in dit werk, waar alles verschiet waar je bij staat, en niets lijkt wat het is.

Wel: de trage onthulling van het totaal, ook zo'n kreet van Haarsma die je aanvliegt. Met nadruk op traag, want er valt nog zo veel te bekijken. Tot morgenmiddag.