De games die de toekomst voorspelden

SCHIEDAM - Hoe videogames nauwkeuriger bleken dan de beste denktanks ter wereld

In het jaar 2000 brachten de ontwikkelaars van Ion Storm een sciencefictionspel uit dat zich afspeelde in een dystopische toekomst. In die wereld controleerden megacorporaties de wereldeconomie, overheden bespioneerden hun eigen burgers massaal, en een dodelijk virus had grote delen van de bevolking gedecimeerd terwijl complottheorieën viraal gingen op het internet. De naam van dat spel was Deus Ex. Het jaar waarin dit alles werkelijkheid leek te worden, was 2020.

Het is een van de meest treffende voorbeelden van een opvallend fenomeen: videogames die met verbijsterende nauwkeurigheid de toekomst hebben voorspeld. Niet één keer, niet toevallig, maar keer op keer. Van surveillance-staten tot sociale media-manipulatie, van pandemieën tot de opkomst van private legerkorpsen — game designers bleken soms betere futurologen dan de meest gerespecteerde wetenschappelijke instituten ter wereld. Tegelijk laat deze evolutie ook zien hoe digitale entertainment steeds breder wordt: van interactieve verhalen en virtuele werelden tot livestream-events en realtime competities, maar ook tot andere vormen van online ontspanning zoals casino-platformen, waar spelers tegenwoordig naast klassieke spellen ook live shows en interactieve formats vinden, vergelijkbaar met wat je bijvoorbeeld ziet bij iDeal Casinos zonder Cruks.

Maar hoe kan dat? Zijn het puur toevalstreffers? Of zit er iets diepers achter — iets dat ons iets fundamenteels vertelt over de aard van creatief denken, technologische verbeelding en de manier waarop mensen de toekomst begrijpen?

Deus Ex: Een blauwdruk voor het heden

Warren Spector en zijn team bij Ion Storm ontwierpen Deus Ex als een politiek filosofisch experiment in spelvorm. De wereld die ze schiepen was er een van extreme ongelijkheid: een kleine elite die via multinationals de touwtjes in handen had, een middenklasse die langzaam wegzonk, en een onderkant van de samenleving die volledig buiten de boot viel. Klinkt bekend?

Maar de game ging verder dan economische kritiek. In Deus Ex worden burgers bewaakt via allomtegenwoordige camera's en digitale netwerken. Overheden verzamelen data op een schaal die George Orwell zich nauwelijks had kunnen voorstellen. En wanneer een mysterieus virus — de “Gray Death” — uitbreekt, verspreiden geruchten en desinformatie zich sneller dan het vaccin dat slechts voor de rijken beschikbaar is.

Toen in 2013 Edward Snowden onthulde dat de NSA op grote schaal burgers bespioneerde, doken op sociale media meteen screenshots op van Deus Ex. Toen in 2020 COVID-19 de wereld op zijn kop zette en nepnieuws over vaccins viraal ging, gebeurde hetzelfde. Het spel was geen voorspelling geweest in de klassieke zin van het woord — het was een logische extrapolatie van bestaande tendensen, zo overtuigend uitgewerkt dat de werkelijkheid er twintig jaar later naadloos op paste.

Metal Gear Solid en de gemilitariseerde drone-oorlog

Hideo Kojima staat bekend als een visionair, maar zelfs zijn grootste fans waren verbaasd toen de werkelijkheid zijn fictie begon in te halen. In Metal Gear Solid 2: Sons of Liberty uit 2001 introduceerde Kojima het concept van een “informatiecontrole-systeem” dat alle digitale communicatie filtert en manipuleert om de publieke opinie te sturen. In de game heet dit systeem “AI Arsenal Gear”. In de echte wereld heet het algoritme.

Maar Kojima’s meest opmerkelijke voorspelling vond plaats in Metal Gear Solid V: The Phantom Pain uit 2015. De game draait grotendeels om de inzet van autonome wapensystemen en op afstand bestuurde voertuigen in moderne oorlogsvoering. Twee jaar later publiceerde de Amerikaanse defensie rapporten over de massale inzet van bewapende drones in conflictgebieden, met ethische vraagstukken die bijna letterlijk leken gekopieerd uit de narratieve thema’s van de game.

Kojima zelf heeft nooit beweerd de toekomst te kunnen voorspellen. Zijn aanpak is eenvoudiger en tegelijkertijd veel interessanter: hij leest alles. Militaire rapporten, wetenschappelijke journals, politieke analyses, sociologische studies. Zijn games zijn geen fantasie — ze zijn synthetische journalistiek, gecondenseerde werkelijkheid verpakt in interactief drama.

Watch Dogs en het Internet der Dingen

Toen Ubisoft in 2014 Watch Dogs uitbracht, klonken de premissen van de game voor velen nog als sciencefiction: een stad waarvan de volledige infrastructuur — verkeerslichten, elektriciteitsnetten, beveiligingscamera’s, watervoorziening — verbonden was met één centraal digitaal netwerk dat gehackt kon worden door een enkeling met een smartphone.

Vandaag de dag is dat geen sciencefiction meer. Het Internet of Things is een realiteit. Moderne steden experimenteren massaal met “slimme infrastructuur”. En de kwetsbaarheden die Watch Dogs dramatiseerde, zijn inmiddels gedocumenteerde veiligheidsproblemen. In 2021 werd een waterbehandelingsinstallatie in de Amerikaanse staat Florida gehackt via een verouderd systeem. In 2022 werden er in Europa meerdere aanvallen op energie-infrastructuur gemeld die verdacht veel leken op scenario’s uit de game.

Het cybersecurity-bedrijf Kaspersky citeerde Watch Dogs zelfs in interne trainingsmaterialen als een intuïtief toegankelijk voorbeeld van reële digitale dreigingen. Een AAA-game als leermateriaal voor professionele veiligheidsanalisten — het is een opmerkelijke erkenning van de voorspellende kracht van het medium.

Waarom games betere futurologen zijn dan denktanks

De vraag die dit alles oproept is fundamenteel: waarom zijn game designers zo goed in het voorspellen van de toekomst? Het antwoord ligt misschien niet zozeer in buitengewone helderziendheid, maar in de unieke structuur van het medium zelf.

Traditionele futurologie werkt met modellen, statistieken en lineaire projecties. Denktanks schrijven rapporten die worden gelezen door beleidsmakers en wetenschappers — mensen die al weten wat er in staat. Game designers daarentegen werken vanuit narratieve noodzaak: ze moeten een wereld bouwen die intern consistent is, die aanvoelt als geloofwaardig, die spelers emotioneel en intellectueel kan meezuigen. Om dat te doen, moeten ze de systemen van de werkelijkheid begrijpen: politiek, economie, technologie, menselijke psychologie.

Bovendien zijn games van nature interdisciplinair. Een groot game-ontwikkelteam omvat schrijvers, programmeurs, sociologen, kunstenaars, muzikanten, economen en psychologen. Die diversiteit leidt tot een rijkere synthese van ideeën dan je in een homogene wetenschappelijke discipline zult aantreffen.

En dan is er nog de vrijheid van fictie. Waar een serieuze onderzoeker terughoudend is in het formuleren van vergaande conclusies uit angst voor professionele kritiek, kan een game designer de meest extreme implicaties van een tendens volledig doordenken en dramatiseren. Die vrijheid maakt radicale verbeelding mogelijk — en radicale verbeelding is precies wat goede toekomstanalyse vereist.

De ethische dimensie: wie luistert er eigenlijk?

Er zit echter een duistere kant aan dit verhaal. Als games zo nauwkeurig tendensen in de samenleving signaleren, waarom luistert er dan niemand? Deus Ex waarschuwde in 2000 voor massasurveillance. Tien jaar later was die surveillance realiteit geworden, en het duurde nog eens drie jaar voor één klokkenluider dat publiek bekend maakte. Metal Gear Solid stelde kritische vragen over autonome wapens. De ontwikkeling van die wapens gaat gewoon door, zonder noemenswaardige publieke discussie.

Het lijkt erop dat games — hoe scherp hun analyse ook — door de mainstream nog steeds worden beschouwd als vermaak, niet als serieuze maatschappelijke commentary. Dat is een categorische fout. De meest invloedrijke maatschappijkritiek van de twintigste eeuw verscheen niet in wetenschappelijke tijdschriften maar in romans: Orwell’s 1984, Huxley’s Brave New World, Dick’s Do Androids Dream of Electric Sheep? In de eenentwintigste eeuw heeft het medium van de roman een concurrent gekregen die minstens even krachtig is.

Games bieden iets wat romans niet kunnen: participatie. Je leeft niet alleen in de dystopie, je neemt er beslissingen in. Je voelt de morele gewicht van surveillance wanneer je zelf de keuze maakt om een karakter te bespioneren. Je begrijpt de logica van een corporatieve oligarchie wanneer je de spelregels van dat systeem van binnenuit moet navigeren. Dat maakt de boodschap niet alleen intellectueel maar ook visceraal.

De console als kristallen bol

Er is iets ironisch aan het feit dat sommige van de meest accurate analyses van onze hedendaagse samenleving zijn te vinden in titels die verkocht worden naast actiefiguren en speelgoed in de game-afdeling van elektronicawinkels. Maar misschien is die ironie zelf veelzeggend.

Deus Ex, Metal Gear Solid, Watch Dogs — ze zijn geen perfecte profeten. Ze zitten er soms kilometers naast. Maar de momenten waarop ze raak schieten zijn te talrijk en te specifiek om af te doen als toeval. Ze zijn het product van mensen die de wereld serieus nemen, die bereid zijn de meest ongemakkelijke implicaties van bestaande tendensen te verkennen, en die de vrijheid en de moed hebben om die verkenning tot haar logische conclusie door te trekken.

De volgende keer dat een grote game een dystopische wereld schetst die u onwaarschijnlijk lijkt, misschien loont het dan de moeite om nog een keer na te denken. De game designers zijn er misschien eerder dan u denkt.